Το χιούμορ στις ανθρώπινες σχέσεις: Πώς το γέλιο επηρεάζει τον τρόπο που σχετιζόμαστε;

Όταν το γέλιο λέει πιο πολλά απ’ όσα φανταζόμαστε

Ένα αστείο μπορεί να κάνει μια δύσκολη στιγμή πιο ανάλαφρη, να σπάσει τον πάγο σε μια καινούργια γνωριμία ή να γίνει κάτι που δύο άνθρωποι μοιράζονται και θυμούνται για χρόνια. Υπάρχουν, όμως, και φορές που γελάμε ενώ κάτι μας έχει ενοχλήσει. Που λέμε «εντάξει, πλάκα κάνω» για να αποφύγουμε μια συζήτηση ή που αυτοσαρκαζόμαστε πριν προλάβει κάποιος άλλος να σχολιάσει κάτι για εμάς.

Το χιούμορ έχει πολλές πλευρές. Μπορεί να μας φέρει πιο κοντά, να μας βοηθήσει να αντιμετωπίσουμε μια δύσκολη πραγματικότητα, αλλά και να γίνει ένας τρόπος να κρύψουμε όσα δεν ξέρουμε πώς να εκφράσουμε. Γι’ αυτό έχει ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε όχι μόνο τι μας κάνει να γελάμε, αλλά και πώς χρησιμοποιούμε το γέλιο στις σχέσεις μας.

Γελάμε μαζί ή γελάμε εις βάρος κάποιου;

Σκέψου μια παρέα φίλων που πειράζονται μεταξύ τους και γελούν με τα ίδια αστεία. Το πείραγμα μπορεί να είναι ένας τρόπος οικειότητας, μια κοινή γλώσσα που κάνει τους ανθρώπους να αισθάνονται πιο άνετα. Όταν υπάρχει αμοιβαιότητα, το χιούμορ δίνει χώρο στον αυθορμητισμό και κάνει την επικοινωνία πιο ευχάριστη.

Τι συμβαίνει, όμως, όταν το ίδιο αστείο επαναλαμβάνεται σε βάρος ενός συγκεκριμένου ανθρώπου; Όταν αφορά την εμφάνισή του, τις επιλογές του ή κάτι για το οποίο αισθάνεται ήδη ανασφάλεια; Και όταν εκείνος αντιδράσει, η απάντηση είναι «δεν έχεις χιούμορ»;

Εδώ το χιούμορ μπορεί να μετατραπεί σε έναν έμμεσο τρόπο κριτικής ή υποτίμησης. Το γεγονός ότι κάτι ειπώθηκε γελώντας δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν μπορεί να πληγώσει. Άλλωστε, άλλο είναι να μπορούμε να γελάμε μαζί με κάποιον και άλλο να χρειάζεται εκείνος να γελάσει για να μη φανεί ότι ενοχλήθηκε.

Στην πρώτη περίπτωση, το χιούμορ δημιουργεί μια στιγμή κοινής ευχαρίστησης. Στη δεύτερη, μπορεί να αφήνει τον έναν άνθρωπο εκτεθειμένο και τον άλλον προστατευμένο πίσω από την πρόφαση του αστείου. Ο Martin και οι συνεργάτες του (2003) περιγράφουν αυτή τη διάκριση μέσα από διαφορετικά στυλ χιούμορ, ανάμεσά τους το κοινωνικό και το επιθετικό, αναδεικνύοντας ότι δεν έχουν όλοι οι τρόποι έκφρασής του την ίδια επίδραση.

Όταν αυτοσαρκαζόμαστε, τι πραγματικά εκφράζουμε;

«Εγώ είμαι άχρηστος σε αυτά!», «Πάλι τα έκανα μούσκεμα!», «Μην περιμένεις και πολλά από εμένα». Μπορεί να είναι απλώς ατάκες που λέμε για να γελάσουμε. Μπορεί, όμως, να είναι και ένας τρόπος να μιλήσουμε για τον εαυτό μας μέσα από την υποτίμηση, χωρίς να χρειαστεί να παραδεχτούμε ότι κάτι μας δυσκολεύει.

Ο αυτοσαρκασμός δεν είναι απαραίτητα αρνητικός. Μπορεί να δείχνει ότι έχουμε τη δυνατότητα να αναγνωρίζουμε τις αδυναμίες μας χωρίς να τις αντιμετωπίζουμε ως την απόλυτη καταστροφή. Μας επιτρέπει να είμαστε πιο επιεικείς με τον εαυτό μας και να μη δίνουμε υπερβολική βαρύτητα σε κάθε λάθος.

Υπάρχουν, όμως, φορές που ο αυτοσαρκασμός δεν πηγάζει από την άνεση που αισθανόμαστε με τον εαυτό μας, αλλά από την ανάγκη να κρύψουμε τις ανασφάλειές μας. Μπορεί, για παράδειγμα, να κάνουμε συχνά αστεία για την εμφάνισή μας, τις ικανότητές μας ή τα λάθη μας, ακόμη κι όταν αυτά είναι πράγματα που κατά βάθος μας στενοχωρούν. Σαν να προσπαθούμε να τα κάνουμε λιγότερο σημαντικά, γελώντας με αυτά πριν προλάβουμε να νιώσουμε άβολα ή πριν τα σχολιάσει κάποιος άλλος. Σε αυτή την περίπτωση, το χιούμορ δεν εκφράζει απαραίτητα ότι έχουμε συμφιλιωθεί με τις ‘ατέλειές’ μας. Μπορεί, αντίθετα, να είναι ένας τρόπος να κρύβουμε πόσο μας ενοχλούν, ώστε να μη χρειαστεί να δείξουμε στους άλλους την ανασφάλεια που νιώθουμε».

Αυτή η διάκριση έχει σημασία. Γιατί το χιούμορ μπορεί να εκφράζει αποδοχή του εαυτού, αλλά μπορεί και να γίνεται ένας διακριτικός τρόπος να κρύβουμε την ανασφάλειά μας.

Το χιούμορ ως τρόπος να αντέχουμε τις δυσκολίες

Υπάρχουν στιγμές που η ζωή μάς φέρνει αντιμέτωπους με καταστάσεις που δεν μπορούμε να αλλάξουμε άμεσα. Μια απογοήτευση, μια απώλεια, μια αποτυχία ή μια δύσκολη περίοδος μπορεί να μας προκαλέσουν έντονα συναισθήματα. Κάποιες φορές, το να μπορέσουμε να γελάσουμε με μια πλευρά αυτής της εμπειρίας μάς βοηθά να πάρουμε μια μικρή απόσταση από αυτήν. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μας πονάει ή ότι δεν μας απασχολεί. Σημαίνει ότι μπορούμε να αναγνωρίσουμε τη δυσκολία χωρίς να παραδοθούμε ολοκληρωτικά σε αυτήν.

Το χιούμορ μπορεί να λειτουργήσει ως αμυντικός μηχανισμός, βοηθώντας μας να πάρουμε μια συναισθηματική απόσταση από μια δύσκολη εμπειρία και να περιορίσουμε την ψυχική της επιβάρυνση. Ωστόσο, μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί ως τρόπος αποφυγής, όταν το επιστρατεύουμε για να καλύψουμε τη δυσφορία μας ή να απομακρυνθούμε από συναισθήματα που δυσκολευόμαστε να αντιμετωπίσουμε. Σε αυτές τις περιπτώσεις, το γέλιο μπορεί να προσφέρει προσωρινή ανακούφιση, χωρίς όμως να μας επιτρέπει να επεξεργαστούμε αυτό που πραγματικά μας απασχολεί (Freud, 1928· Vaillant, 2000).

Πώς επηρεάζει το χιούμορ τις σχέσεις μας;

Σε μια συντροφική σχέση, το χιούμορ μπορεί να αποτελέσει έναν ιδιαίτερο τρόπο επικοινωνίας και σύνδεσης. Ένα βλέμμα που προκαλεί γέλιο, ένα αστείο που έχει νόημα μόνο για τους δύο συντρόφους ή η δυνατότητα να αντιμετωπίζουν μαζί μια δύσκολη ή αμήχανη στιγμή μπορούν να ενισχύσουν την οικειότητα και να κάνουν την καθημερινότητα πιο ευχάριστη. Δεν είναι τυχαίο ότι ο τρόπος με τον οποίο οι σύντροφοι χρησιμοποιούν το χιούμορ μπορεί να σχετίζεται με το πόσο ικανοποιημένοι αισθάνονται από τη σχέση τους (Hall, 2017· Miczo & Averbeck, 2020).

Αυτό που έχει σημασία, όμως, δεν είναι απλώς να γελάμε μαζί με το αστείο του άλλου. Είναι να αισθανόμαστε ότι μπορούμε να είμαστε ο εαυτός μας χωρίς να φοβόμαστε ότι θα γίνουμε αντικείμενο χλευασμού. Να μπορούμε να αστειευόμαστε, αλλά και να σταματάμε όταν κάτι δεν είναι πλέον αστείο για τον άλλον.

Ίσως, λοιπόν, αξίζει να παρατηρήσεις τι συμβαίνει στις δικές σου σχέσεις. Μπορείς να εκφράσεις ότι ένα αστείο σε ενόχλησε χωρίς να χρειάζεται να απολογηθείς; Μπορείς να μιλήσεις για κάτι δύσκολο χωρίς να το μετατρέψεις αμέσως σε αστείο; Η δυνατότητα να αντιλαμβανόμαστε πότε ένα αστείο δεν είναι πλέον ευχάριστο και να σεβόμαστε αυτό που μας εκφράζει ο σύντροφός μας είναι εξίσου σημαντική με την ικανότητα να γελάμε μαζί.

Τι μπορεί να μας αποκαλύψει το χιούμορ στην ψυχοθεραπεία;

Ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιούμε το χιούμορ μπορεί να μας δώσει σημαντικές πληροφορίες για τον τρόπο που σχετιζόμαστε με τον εαυτό μας και τους άλλους. Στην ψυχοθεραπεία, μπορεί να διερευνηθεί αν το γέλιο μάς βοηθά να αντιμετωπίζουμε τις δυσκολίες ή αν κάποιες φορές γίνεται ένας τρόπος να αποφεύγουμε όσα μας προκαλούν αμηχανία, φόβο ή στενοχώρια.

Μέσα από αυτή τη διερεύνηση, μπορούμε να αναγνωρίσουμε πότε ο αυτοσαρκασμός εκφράζει αποδοχή και πότε κρύβει αυστηρή αυτοκριτική, πότε το πείραγμα ενισχύει την οικειότητα και πότε πληγώνει, αλλά και τι δυσκολευόμαστε να εκφράσουμε όταν καταφεύγουμε στο αστείο.

Η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο χρησιμοποιούμε το χιούμορ μάς βοηθά να διακρίνουμε πότε γελάμε επειδή πραγματικά το διασκεδάζουμε και πότε το αστείο γίνεται ένας τρόπος να εκφράσουμε ή να καλύψουμε κάτι που δυσκολευόμαστε να πούμε διαφορετικά. Έτσι, μπορούμε να δώσουμε περισσότερο χώρο στα συναισθήματά μας, χωρίς να χρειάζεται να εγκαταλείψουμε το χιούμορ ή τον αυθορμητισμό μας.

Το χιούμορ μπορεί να μας βοηθήσει να αντιμετωπίζουμε τις δυσκολίες με μεγαλύτερη ευελιξία, να αποδεχόμαστε τις ατέλειές μας και να μοιραζόμαστε στιγμές χαράς με τους άλλους. Το σημαντικό είναι να αποτελεί έναν τρόπο έκφρασης και σύνδεσης, όχι έναν τρόπο αποφυγής όσων έχουν πραγματικά σημασία για εμάς.

 

Βιβλιογραφία

Freud, S. (1928). Humour. The International Journal of Psycho-Analysis, 9, 1.

Hall, J. A. (2017). Humor in romantic relationships: A meta‐analysis. Personal Relationships, 24(2), 306–322. https://doi.org/10.1111/pere.12183

Martin, R. A., Puhlik-Doris, P., Larsen, G., Gray, J., & Weir, K. (2003). Individual differences in uses of humor and their relation to psychological well-being: Development of the humor styles questionnaire. Journal of Research in Personality, 37(1), 48–75. https://doi.org/10.1016/S0092-6566(02)00534-2

Miczo, N., & Averbeck, J. M. (2020). Perceived partner humor use and relationship satisfaction in romantic pairs: The mediating role of relational uncertainty. Humor, 33(4), 513–534. https://doi.org/10.1515/humor-2019-0097

Vaillant, G. E. (2000). Adaptive mental mechanisms: Their role in a positive psychology. American Psychologist, 55(1), 89–98. https://doi.org/10.1037/0003-066x.55.1.89