Η ουσιαστική εγγύτητα δεν εξαρτάται μόνο από το πόσο χρόνο περνάμε με κάποιον, αλλά και από το κατά πόσο αισθανόμαστε ότι μας κατανοεί, μας γνωρίζει και ενδιαφέρεται για τον εσωτερικό μας κόσμο.
Η σημασία της συναισθηματικής σύνδεσης δεν περιορίζεται μόνο στην ικανοποίηση που αντλούμε από τις σχέσεις μας. Η δυνατότητα να αισθανόμαστε ότι ανήκουμε, ότι έχουμε ανθρώπους στους οποίους μπορούμε να στραφούμε και ότι υπάρχει ουσιαστική συναισθηματική επαφή αποτελεί σημαντικό παράγοντα της ψυχικής και σωματικής μας ευεξίας. Η σχετική επιστημονική έρευνα αναδεικνύει ότι η ποιότητα των διαπροσωπικών μας σχέσεων συνδέεται με σημαντικές εκφάνσεις της υγείας και της συνολικής ευημερίας μας (Holt-Lunstad, 2018).
Έχεις αναρωτηθεί ποτέ γιατί με ορισμένους ανθρώπους αισθάνεσαι ότι μπορείς να μιλήσεις ανοιχτά, να μοιραστείς τις σκέψεις σου και να εκφράσεις όσα αισθάνεσαι, ενώ με άλλους, ακόμη κι αν βρίσκεσαι συχνά σε επαφή, δυσκολεύεσαι να νιώσεις πραγματικά κοντά τους;
Η διαφορά δεν βρίσκεται απαραίτητα στον χρόνο που περνάμε μαζί ή στον αριθμό των κοινών μας εμπειριών. Συχνά, αυτό που κάνει μια σχέση να ξεχωρίζει είναι η ποιότητα της συναισθηματικής επαφής που αναπτύσσεται μέσα σε αυτήν.
Η συναισθηματική σύνδεση αφορά την εμπειρία ότι μπορούμε να μοιραστούμε κάτι προσωπικό και να αισθανθούμε πως ο άλλος ενδιαφέρεται να καταλάβει τι σημαίνει για εμάς. Είναι η δυνατότητα να εκφραζόμαστε χωρίς να χρειάζεται να παρουσιάζουμε διαρκώς μια συγκεκριμένη εικόνα του εαυτού μας.
Πώς, όμως, δημιουργείται αυτή η αίσθηση οικειότητας; Και τι είναι εκείνο που μας βοηθά να αισθανόμαστε ότι κάποιος μάς γνωρίζει πραγματικά;
Η οικειότητα αρχίζει όταν επιτρέπουμε στον άλλον να μας γνωρίσει
Στις πρώτες επαφές μας με έναν άνθρωπο, συνήθως μοιραζόμαστε πληροφορίες για την καθημερινότητά μας, τα ενδιαφέροντά μας και τις εμπειρίες μας. Σταδιακά, εφόσον αισθανόμαστε άνετα, μπορεί να αρχίσουμε να μιλάμε για πιο προσωπικές σκέψεις, επιθυμίες, ανησυχίες και πλευρές του εαυτού μας που δεν εκφράζουμε εύκολα.
Αυτή η διαδικασία ονομάζεται αυτοαποκάλυψη και δεν αφορά απλώς την αποκάλυψη προσωπικών πληροφοριών, αλλά τη σταδιακή διάθεση να μοιραζόμαστε την προσωπική μας εμπειρία και να επιτρέπουμε στον άλλον να γνωρίσει πλευρές μας που δεν είναι πάντοτε ορατές στην καθημερινή αλληλεπίδραση.
Οι Choi και Toma (2022), σε πειραματική μελέτη, διαπίστωσαν ότι η μεγαλύτερη ένταση της προσωπικής αποκάλυψης συνδέθηκε με υψηλότερη αντιλαμβανόμενη ανταπόκριση από τον συνομιλητή και μεγαλύτερη αίσθηση οικειότητας. Αντίστοιχα, οι Laurenceau, Barrett και Pietromonaco (1998), εξετάζοντας καθημερινές διαπροσωπικές αλληλεπιδράσεις, ανέδειξαν τη συμβολή τόσο της αυτοαποκάλυψης όσο και της ανταπόκρισης του άλλου στην εμπειρία της οικειότητας. Μάλιστα, στη δεύτερη μελέτη τους, η αποκάλυψη συναισθημάτων φάνηκε να συνδέεται στενότερα με την οικειότητα από ό,τι η απλή ανταλλαγή γεγονότων και πληροφοριών.
Τα ευρήματα αυτά αναδεικνύουν ότι η ουσιαστική σύνδεση δεν διαμορφώνεται μόνο μέσα από όσα γνωρίζουμε ο ένας για τον άλλον, αλλά και μέσα από τον τρόπο με τον οποίο μοιραζόμαστε τις προσωπικές μας εμπειρίες. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι η αποκάλυψη περισσότερων προσωπικών πληροφοριών οδηγεί πάντοτε σε μεγαλύτερη εγγύτητα.
Δεν χρειάζεται, επομένως, να μοιραζόμαστε τα πάντα ή να αποκαλύπτουμε προσωπικές εμπειρίες πριν αισθανθούμε έτοιμοι. Η οικειότητα αναπτύσσεται με διαφορετικό ρυθμό για κάθε άνθρωπο και χρειάζεται να υπάρχει χώρος για προσωπικά όρια. Σημασία έχει να μπορούμε, σταδιακά, να εκφράζουμε περισσότερα από όσα αποτελούν την εξωτερική εικόνα μας και να αισθανόμαστε ότι υπάρχει ενδιαφέρον για τον άνθρωπο που βρίσκεται πίσω από αυτήν.
Δεν αρκεί να μας ακούει κάποιος. Χρειάζεται να αισθανόμαστε ότι μας καταλαβαίνει
Μπορεί να μιλάμε για αρκετή ώρα με κάποιον και παρ’ όλα αυτά να φεύγουμε από τη συζήτηση με την αίσθηση ότι δεν καταφέραμε να μεταφέρουμε αυτό που πραγματικά θέλαμε να πούμε.
Αντίστοιχα, μπορεί ένας άνθρωπος να μη συμφωνεί με την άποψή μας, αλλά να μας κάνει να αισθανόμαστε ότι έχει προσπαθήσει να καταλάβει πώς βιώνουμε μια κατάσταση.
Αυτή η διάκριση συνδέεται με την έννοια της αντιλαμβανόμενης συναισθηματικής ανταπόκρισης. Πρόκειται για την εμπειρία ότι ο άλλος κατανοεί την οπτική μας, αναγνωρίζει όσα έχουν σημασία για εμάς και ενδιαφέρεται για την ευημερία μας.
Οι Arican-Dinc και Gable (2023), σε ανασκόπηση της σχετικής έρευνας για τις στενές σχέσεις, αναδεικνύουν αυτή την ανταπόκριση ως σημαντικό παράγοντα για την ανάπτυξη και τη διατήρηση της οικειότητας. Η ανταπόκριση δεν αφορά μόνο το τι λέει ή κάνει κάποιος, αλλά και το κατά πόσο εμείς βιώνουμε τη στάση του ως ένδειξη κατανόησης, αποδοχής και ενδιαφέροντος.
Στην καθημερινότητά μας, η ανταπόκριση δεν χρειάζεται να εκφράζεται με περίπλοκα λόγια. Μπορεί να φανεί όταν κάποιος θυμάται κάτι που του έχουμε εκμυστηρευτεί, όταν ενδιαφέρεται να μάθει πώς εξελίχθηκε μια σημαντική για εμάς υπόθεση ή όταν αναγνωρίζει ότι μια φαινομενικά μικρή εμπειρία είχε ιδιαίτερη συναισθηματική σημασία.
Για παράδειγμα, όταν μοιραζόμαστε μια προσωπική επιτυχία, μπορεί να έχουμε ανάγκη όχι μόνο να ακούσουμε ένα «μπράβο», αλλά να αισθανθούμε ότι ο άλλος καταλαβαίνει γιατί αυτή η επιτυχία είναι σημαντική για εμάς. Αντίστοιχα, όταν μιλάμε για κάτι που μας δυσκολεύει, μπορεί να χρειαζόμαστε την αναγνώριση του συναισθήματός μας περισσότερο από μια άμεση συμβουλή.
Η σημασία αυτής της ανταπόκρισης αναδεικνύεται και στη μελέτη των Ruan και συνεργατών (2020), οι οποίοι εξέτασαν τη σχέση της αντιλαμβανόμενης ανταπόκρισης με τη συναισθηματική έκφραση. Τα ευρήματά τους έδειξαν ότι, τις ημέρες κατά τις οποίες οι συμμετέχοντες αντιλαμβάνονταν μεγαλύτερη ανταπόκριση από ένα κοντινό τους πρόσωπο, ανέφεραν και μεγαλύτερη έκφραση των συναισθημάτων τους προς αυτό.
Με άλλα λόγια, όταν αισθανόμαστε ότι ο άλλος είναι πρόθυμος να ακούσει και να κατανοήσει όσα βιώνουμε, μπορεί να μας είναι ευκολότερο να εκφράσουμε και πιο προσωπικές συναισθηματικές εμπειρίες.
Η συναισθηματική ανταπόκριση, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι ο άλλος οφείλει να αντιλαμβάνεται κάθε ανάγκη μας χωρίς να την εκφράσουμε. Σημαίνει ότι υπάρχει ενδιαφέρον να μας ακούσει, να μας γνωρίσει και να καταλάβει καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε τις εμπειρίες μας.
Να μπορούμε να είμαστε ο εαυτός μας μέσα στη σχέση
Ένα σημαντικό στοιχείο της συναισθηματικής εγγύτητας είναι η δυνατότητα να αισθανόμαστε ότι δεν χρειάζεται να παρουσιάζουμε διαρκώς μια εξιδανικευμένη εικόνα του εαυτού μας.
Όλοι έχουμε πλευρές που εκφράζουμε πιο εύκολα και άλλες που δυσκολευόμαστε να μοιραστούμε. Μπορεί να φοβόμαστε ότι θα φανούμε αδύναμοι, ότι θα απογοητεύσουμε τους άλλους ή ότι ορισμένες πλευρές μας δεν θα γίνουν αποδεκτές.
Όταν, όμως, μια σχέση προσφέρει χώρο για αυθεντική έκφραση, μπορούμε σταδιακά να αισθανόμαστε μεγαλύτερη ελευθερία να δείξουμε ποιοι είμαστε, χωρίς να χρειάζεται να κρύβουμε συστηματικά όσα αισθανόμαστε ή σκεφτόμαστε.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η οικειότητα προϋποθέτει πλήρη απουσία επιφυλάξεων ή ότι χρειάζεται να μοιραζόμαστε κάθε σκέψη μας. Η ιδιωτικότητα μας παραμένει σημαντική ακόμη και στις στενότερες σχέσεις.
Η αυθεντικότητα αφορά περισσότερο τη δυνατότητα να εκφράζουμε όσα επιλέγουμε να μοιραστούμε με τρόπο που να ανταποκρίνεται στην πραγματική μας εμπειρία, χωρίς να αισθανόμαστε ότι πρέπει διαρκώς να υποδυόμαστε κάποιον διαφορετικό από αυτόν που είμαστε.
Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο, η οικειότητα δεν στηρίζεται στην προσπάθεια να είμαστε πάντα ευχάριστοι ή αρεστοί, αλλά στη δυνατότητα να μας γνωρίζει ο άλλος ως πραγματικούς ανθρώπους, με τις επιθυμίες, τις ιδιαιτερότητες και τις αντιφάσεις μας.
Η οικειότητα δεν είναι ίδια για όλους
Δεν εκφράζουν όλοι οι άνθρωποι το ενδιαφέρον και τη φροντίδα τους με τον ίδιο τρόπο. Κάποιοι αισθάνονται κοντά στους άλλους μέσα από τις ουσιαστικές συζητήσεις, ενώ άλλοι μέσα από τις κοινές δραστηριότητες, την πρακτική βοήθεια ή τον χρόνο που περνούν μαζί.
Αντίστοιχα, δεν έχουν όλοι την ίδια ευκολία να μιλούν για τον εσωτερικό τους κόσμο. Για ορισμένους, η λεκτική έκφραση των συναισθημάτων αποτελεί φυσικό τρόπο επικοινωνίας. Για άλλους, η συναισθηματική εγγύτητα εκφράζεται περισσότερο μέσα από πράξεις και σταθερή παρουσία.
Αυτές οι διαφορές δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι κάποιοι άνθρωποι είναι περισσότερο ή λιγότερο ικανοί να συνδεθούν. Αναδεικνύουν, όμως, τη σημασία να αναγνωρίζουμε ότι η δική μας αντίληψη για την οικειότητα δεν είναι η μοναδική.
Η προσπάθεια να γνωρίσουμε τον τρόπο με τον οποίο ο άλλος εκφράζεται, τι εκτιμά και πώς βιώνει τη σύνδεση μπορεί να διευρύνει την κατανόησή μας και να μας βοηθήσει να αναγνωρίζουμε διαφορετικές μορφές συναισθηματικής παρουσίας. Παράλληλα, είναι σημαντικό να μπορούμε να εκφράζουμε και τις δικές μας ανάγκες, αντί να περιμένουμε ότι ο άλλος θα καταλάβει αυτόματα τι μας κάνει να αισθανόμαστε κοντά του.
Η οικειότητα δεν απαιτεί να είμαστε ίδιοι. Προϋποθέτει, όμως, αμοιβαίο ενδιαφέρον για τον τρόπο με τον οποίο ο καθένας βιώνει τη σχέση.
Η συμβολή της ψυχοθεραπείας: Κατανοώντας τι σημαίνει για εμάς η συναισθηματική εγγύτητα
Η επιθυμία για ουσιαστική σύνδεση δεν συνοδεύεται πάντοτε από την ικανότητα να εκφράζουμε με σαφήνεια όσα αισθανόμαστε ή χρειαζόμαστε. Μερικές φορές, μπορεί να γνωρίζουμε ότι θέλουμε να έρθουμε πιο κοντά σε έναν άνθρωπο, αλλά να δυσκολευόμαστε να μοιραστούμε προσωπικές σκέψεις. Άλλες φορές, μπορεί να αισθανόμαστε ότι δεν μας καταλαβαίνουν, χωρίς να μπορούμε να προσδιορίσουμε τι ακριβώς μας λείπει.
Η ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει έναν χώρο διερεύνησης αυτών των εμπειριών, βοηθώντας μας να κατανοήσουμε τι σημαίνει για εμάς η οικειότητα και ποιες συνθήκες μάς διευκολύνουν να εκφραζόμαστε αυθεντικά.
Μέσα από τη θεραπευτική διαδικασία, μπορούμε να αναγνωρίσουμε τι έχουμε ανάγκη για να αισθανόμαστε συναισθηματικά κοντά σε κάποιον, είτε πρόκειται για προσεκτική ακρόαση, ενδιαφέρον για όσα μοιραζόμαστε, αποδοχή είτε για τη δυνατότητα να εκφράζουμε ελεύθερα τις σκέψεις μας. Παράλληλα, μπορούμε να διερευνήσουμε τι μας δυσκολεύει να δείξουμε τον εσωτερικό μας κόσμο, αν υπάρχουν συναισθήματα ή πλευρές του εαυτού μας που δυσκολευόμαστε να αναγνωρίσουμε ή να μοιραστούμε και πώς αντιλαμβανόμαστε την ανταπόκριση των άλλων.
Μέσα από αυτή τη διερεύνηση, μπορούμε επίσης να κατανοήσουμε καλύτερα αν αναγνωρίζουμε το ενδιαφέρον των άλλων ακόμη κι όταν εκφράζεται διαφορετικά από ό,τι περιμένουμε, αλλά και πώς να μιλάμε για όσα έχουν σημασία για εμάς χωρίς να πιέζουμε τον εαυτό μας να αποκαλύψει περισσότερα από όσα επιθυμεί.
Η ψυχοθεραπεία δεν αποτελεί έναν τρόπο να εξασφαλίσουμε ότι οι άλλοι θα μας καταλαβαίνουν πάντοτε. Μπορεί, όμως, να μας βοηθήσει να αναπτύξουμε μεγαλύτερη επίγνωση των αναγκών μας, να αναγνωρίζουμε τις δυνατότητες και τα όρια κάθε σχέσης και να συμμετέχουμε σε αυτήν με μεγαλύτερη αυθεντικότητα.
Η ουσιαστική σύνδεση αρχίζει, σε έναν βαθμό, όταν μπορούμε να αναγνωρίσουμε τι έχει πραγματικά σημασία για εμάς και να επιτρέψουμε στον άλλον να το γνωρίσει.
Συμπέρασμα
Η συναισθηματική εγγύτητα δεν μετριέται μόνο από το πόσο συχνά συναντιόμαστε ή από το πόσα πράγματα γνωρίζουμε ο ένας για τον άλλον. Διαμορφώνεται και από την ποιότητα της επαφής μας: από το ενδιαφέρον που δείχνουμε, την προθυμία να κατανοήσουμε την εμπειρία του άλλου και τη δυνατότητα να εκφραζόμαστε χωρίς να χάνουμε την αυθεντικότητά μας.
Ίσως, λοιπόν, αξίζει να αναρωτηθούμε: Μέσα στις σχέσεις μου, αισθάνομαι ότι οι άλλοι γνωρίζουν πραγματικά ποιος είμαι ή κυρίως την εικόνα που επιλέγω να τους δείχνω; Και πόσο χώρο δίνω κι εγώ στον εαυτό μου να γνωρίσει ουσιαστικά τους ανθρώπους που έχω απέναντί μου;
Γιατί η συναισθηματική σύνδεση δεν δημιουργείται απλώς όταν μιλάμε μεταξύ μας, αλλά όταν προσπαθούμε να συναντήσουμε ο ένας τον εσωτερικό κόσμο του άλλου.
Βιβλιογραφία
Arican-Dinc, B., & Gable, S. L. (2023). Responsiveness in romantic partners’ interactions. Current Opinion in Psychology, 53, 101652. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2023.101652
Choi, M., & Toma, C. L. (2022). An experiment on the effects of self-disclosure on perceived partner responsiveness and intimacy in zero-acquaintance relationships. Communication Studies, 73(3), 297–313. https://doi.org/10.1080/10510974.2022.2084429
Holt-Lunstad, J. (2018). Why social relationships are important for physical health: A systems approach to understanding and modifying risk and protection. Annual Review of Psychology, 69(1), 437–458. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-122216-011902
Laurenceau, J.-P., Barrett, L. F., & Pietromonaco, P. R. (1998). Intimacy as an interpersonal process: The importance of self-disclosure, partner disclosure, and perceived partner responsiveness in interpersonal exchanges. Journal of Personality and Social Psychology, 74(5), 1238–1251. https://doi.org/10.1037/0022-3514.74.5.1238
Ruan, Y., Reis, H. T., Clark, M. S., Hirsch, J. L., & Bink, B. D. (2020). Can I tell you how I feel? Perceived partner responsiveness encourages emotional expression. Emotion, 20(3), 329–342. https://doi.org/10.1037/emo0000650
