Το τραύμα δεν είναι πάντα ένα γεγονός που ανήκει στο παρελθόν. Πολύ συχνά είναι μια εμπειρία που, αν και έχει ήδη συμβεί, συνεχίζει να εκδηλώνεται μέσα στον τρόπο που σκεφτόμαστε, αισθανόμαστε, σχετιζόμαστε και αντιδρούμε στο παρόν.
Δεν είναι μόνο η στιγμή της εμπειρίας. Είναι ο τρόπος που το νευρικό σύστημα, η μνήμη και η ψυχή συνεχίζουν να την «κουβαλούν».
Για αυτό και το τραύμα δεν έχει μία μόνο μορφή. Δεν είναι ενιαίο ούτε ομοιογενές. Είναι ένας ευρύς όρος που περιγράφει διαφορετικές ψυχολογικές και σωματικές εκφράσεις μιας εμπειρίας υπερφόρτωσης, απειλής ή βαθιάς συναισθηματικής ασυνέχειας.
Οι πολλαπλές μορφές του τραύματος
Μία από τις πιο γνωστές μορφές είναι το οξύ ή ψυχικό τραύμα, το οποίο προκύπτει μετά από ένα μεμονωμένο, έντονο και απρόβλεπτο γεγονός, όπως ένα ατύχημα, μια ξαφνική απώλεια ή μια εμπειρία βίας. Σε αυτές τις περιπτώσεις, το νευρικό σύστημα υπερφορτώνεται και η εμπειρία αποτυπώνεται έντονα στη μνήμη και στο σώμα, με τρόπο που μπορεί να επανέρχεται μέσα από αναβιώσεις ή σωματικές αντιδράσεις (van der Kolk, 2014).
Μια δεύτερη μορφή είναι το σύνθετο τραύμα, το οποίο δεν προκύπτει από ένα μόνο γεγονός, αλλά από επαναλαμβανόμενες ή παρατεταμένες εμπειρίες δυσκολίας, συνήθως μέσα σε σχέσεις όπου απουσίαζε η ασφάλεια. Εδώ το τραύμα δεν είναι ένα σημείο στο χρόνο, αλλά μια σταθερή συνθήκη που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο το άτομο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τους άλλους (Herman, 2015).
Στενά συνδεδεμένο με αυτό είναι το αναπτυξιακό τραύμα, το οποίο δημιουργείται στην παιδική ηλικία, όταν οι βασικές ανάγκες για φροντίδα, σταθερότητα και συναισθηματική ρύθμιση δεν καλύπτονται επαρκώς. Σε αυτή την περίπτωση, το τραύμα επηρεάζει τη διαμόρφωση της προσωπικότητας, της αυτοεικόνας και της ικανότητας συναισθηματικής σύνδεσης.
Μια ακόμη σημαντική μορφή είναι το διαγενεακό τραύμα, όπου οι επιπτώσεις τραυματικών εμπειριών δεν περιορίζονται στο άτομο που τις βίωσε άμεσα, αλλά μεταφέρονται μέσα από γενιές. Εμπειρίες όπως πόλεμος, απώλειες, μετανάστευση ή συστημική βία μπορεί να μεταδοθούν μέσω οικογενειακών μοτίβων, σιωπών και συναισθηματικών αντιδράσεων (Yehuda & Lehrner, 2018).
Παράλληλα, υπάρχει το σχεσιακό τραύμα, το οποίο προκύπτει μέσα από σημαντικές σχέσεις όπου υπήρξε προδοσία, παραμέληση ή συναισθηματική ασυνέπεια. Σε αυτές τις περιπτώσεις, το τραύμα δεν αφορά μόνο το γεγονός, αλλά τη διάρρηξη της εμπιστοσύνης μέσα στη σχέση και επηρεάζει βαθιά την ικανότητα σύνδεσης με τους άλλους (Courtois & Ford, 2016).
Τέλος, το συλλογικό ή κοινωνικό τραύμα αφορά κοινότητες ή κοινωνίες που έχουν βιώσει μαζικά γεγονότα, όπως πολέμους ή φυσικές καταστροφές. Εδώ το τραύμα δεν είναι ατομικό, αλλά κοινό βίωμα που επηρεάζει συλλογικές ταυτότητες και κοινωνικές δομές (Herman, 2015).
Ο κοινός πυρήνας του τραύματος
Παρά τις διαφορετικές μορφές του, το τραύμα έχει έναν κοινό πυρήνα: την εμπειρία υπέρβασης της ψυχικής αντοχής τη στιγμή που κάτι συνέβη.
Όπως έχει επισημανθεί, το τραύμα δεν αποθηκεύεται μόνο ως αφήγηση, αλλά ως σωματική και συναισθηματική μνήμη που μπορεί να ενεργοποιείται σαν να συμβαίνει στο παρόν (van der Kolk, 2014). Αυτό εξηγεί γιατί πολλές αντιδράσεις στο τραύμα είναι αυτόματες και όχι συνειδητές επιλογές.
Αντίστοιχα, το σύνθετο τραύμα επηρεάζει όχι μόνο τη μνήμη, αλλά και την ταυτότητα, την αίσθηση ασφάλειας και τις διαπροσωπικές σχέσεις (Herman, 2015).
Το τραύμα ως εμπειρία που μπορεί να μετασχηματιστεί
Παρότι το τραύμα μπορεί να έχει βαθιά και μακροχρόνια επίδραση, δεν αποτελεί στατική κατάσταση ούτε ταυτότητα.
Είναι μια εμπειρία που μπορεί να επεξεργαστεί, να κατανοηθεί και να ενσωματωθεί μέσα από μια θεραπευτική διαδικασία που προσφέρει ασφάλεια και σταθερότητα.
Η θεραπευτική εργασία δεν στοχεύει στη διαγραφή του παρελθόντος, αλλά στην αποκατάσταση της ικανότητας του ανθρώπου να ζει στο παρόν χωρίς να κατακλύζεται από αυτό.
Βιβλιογραφία
Courtois, C. A., & Ford, J. D. (2016). Treatment of complex trauma: A sequenced, relationship-based approach. The Guilford Press.
Herman, J. L. (2015). Trauma and recovery : The aftermath of violence–from domestic abuse to political terror. Basic Books.
van der Kolk, B. (2014). The body keeps the score : Brain, mind, and body in the healing of trauma. Viking. https://ia601604.us.archive.org/35/items/the-body-keeps-the-score-pdf/The-Body-Keeps-the-Score-PDF.pdf
Yehuda, R., & Lehrner, A. (2018). Intergenerational transmission of trauma effects: putative role of epigenetic mechanisms. World psychiatry, 17(3), 243-257.